تعریف اوراق بهادار

اوراق بهادار یک نوع دارایی مالی یا نامشهود است، قابلیت نقل و انتقال دارد و دارنده آن دارای حق و حقوق مشخص است.
اوراق بهادار در بازار سرمایه به سه بخش تقسیم می‌شود. اوراق صاحبان سهام، اوراق بدهی و اوراق مشتقه

اوراق صاحبان سهام

هرگاه بخواهیم سرمایه یک شرکت یا نهادی را به قسمت‌های مساوی تقسیم کنیم هر یک قسمت در اصل یک سهم از سهام آن شرکت است. شما با خرید هر سهم از سهام شرکتی سهامدار آن شرکت می‌شوید.در حقیقت به اندازه سهامتان در آن شرکت مالکیت خواهید داشت و قانونا حق و حقوقی به شما تعلق می‌گیرد.

    انواع سهام
  • سهام عادی: رایج‌ترین برگه اوراق بهادار، سهام عادی است که در بورس اوراق بهادار معامله می‌شود.

    سهام دارای دو ارزش اسمی و بازاری است. ارزش اسمی در ایران 100 تومان است اما ارزش بازاری همان قیمتی است که سهام معامله می‌شود و بر اساس عرضه و تقاضا تعیین می‌شود. شما بابت خرید سهام عادی سود ثابت نخواهید داشت.

  • سهام ممتاز(ترکیبی( سهام ممتاز اوراق بهاداری است که علاوه بر ویژگی‌های سهام عادی یکسری مزایای مازاد دارد. این امتیازها باید با تایید سایر سهامداران در مجمع شرکت تصویب شود.

    از جمله این مزایا اختصاص یافتن سود ثابت به سهام ممتاز است یا در صورتی که قرار باشد در مجمع سودی تقسیم شود ابتدا سود سهام ممتاز پرداخت می‌شود و همچنین در صورت انحلال شرکت سهامداران سهام ممتاز زودتر از بقیه سهامداران به حق و حقوقشان می‌رسند و ....

اوراق بدهی

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های بنگاه‌های اقتصادی تامین مالی برای پروژه‌های در دست اجرای آنها است.در واقع نبود منابع مالی کافی، سرمایه‌گذاری‌های آنها را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. در این میان مسیرهای متعددی برای تامین مالی بنگاه‌ها در کشور تعریف می‌شود اما آنچه از اهمیت بالایی برخوردار است، انتخاب روشی ساده، سریع و با کمترین هزینه برای تحقق این امر است.

اوراق بدهی یکی از انواع اوراق بهادار و روش‌های تامین مالی شرکت‌ها است و انواع مختلفی دارد. در یک نوع تقسیم‌بندی اوراق بدهی به دو نوع دولتی و شرکتی تفکیک می‌شوند.

اوراق بدهی دولتی، اوراق بهاداریست است، که توسط دولت منتشر می‌شود و سررسید طولانی دارند.در واقع دولت برای تأمین کسری بودجه یا تأمین سرمایه مورد نیاز طرح‌های عمرانی خاص یا عام، اقدام به انتشار اوراق قرضه دولتی می‌کند.معمولاً نرخ بهره این اوراق، برای کل دوره ثابت است و به‌همین ترتیب از ریسک کمتری نیز برخوردار است.

اوراق بدهی شرکتی پیداست توسط شرکت‌ها منتشر می‌شود.شرکت‌های بزرگ که به تشخیص بورس توانایی انتشار و بازپرداخت بدهی دارند، برای تامین مالی پروژه‌های جدید اوراق بدهی منتشر می‌کنند.در این راستا به‌طور قطع راه امن تامین مالی بنگاه‌های اقتصادی از بازار سرمایه عبور می‌کند.در واقع به‌جای آنکه شرکت‌ها به بانک بروند و مجموعه بانکی کشور به‌عنوان واسطه برای آنها تامین مالی انجام بدهد، خودشان می‌توانند با افزایش اعتبار در بازار سرمایه منابع جمع کنند. این رویکرد می‌تواند کاهش هزینه‌های مالی شرکت‌ها را به دنبال داشته باشد.

انواع اوراق بدهی

اوراق قرضه :همان‌طور که از اسم این اوراق مشخص است، شما با خرید این اوراق بهادار به نوعی پولتان را به منتشر کننده اوراق قرض یا وام می‌دهید و در موعدی مشخص علاوه بر اصل پولتان، مبلغی به عنوان بهره که البته از پیش مشخص شده دریافت می‌کنید.
این نوع از اوراق بهادار انواع مختلفی دارد مانند اوراق قرضه با سود ثابت، اوراق قرضه با سود شناور، اوراق قرضه با یک سر رسید و اوراق قرضه با بیش از یک سر رسید.علاوه بر این بر اساس تاریخ سر رسید پرداخت بدهی، به اوراق قرضه کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت دسته‌بندی می‌شوند.

اوراق مشارکت :هرگاه شرکت یا نهاد دولتی یا خصوصی به منظور تامین مالی برای انجام پروژه‌ها و طرح‌های مختلف مانند طرح‌های عمرانی، اقتصادی و... اوراق بهادار با نام یا بی نامی منتشر می‌کنند تحت عنوان اوراق مشارکت، که به صورت عمومی اقدام به فروش آن می‌کنند.افرادی که این اوراق بهادار را خریداری می‌کنند به میزان اوراق خود در سود آن طرح یا پروژه سهیم می‌شوند.

اوراق قرضه اسلامی (صکوک)با توجه به این‌که دریافت بهره در دین اسلام ربا محسوب می‌شود، به همین منظور نوعی اوراق بهادار تحت عنوان اوراق فرضه اسلامی یا صکوک منتشر می‌شود که بر اساس قوانین مورد تایید اسلام منعقد شده و دارای سود ثابت یا شناور است.

اوراق اجاره (صکوک اجاره) : گاهی یک نهاد واسط با پول‌هایی که از فروش این نوع از اوراق بهادار (اجاره یا صکوک اجاره) اقدام به خرید یک دارایی مثلا ملک می‌کند و بعد آن را در اختیار شرکت یا نهاد درخواست کننده قرار می‌دهد.

اوراق خزانه (اسلامی): گاهی دولت برای پرداخت بدهی به یک پیمانکار در قبال انجام کاری نقدینگی لازم را ندارد. به همین منظور اوراق بهاداری منتشر می‌کند تحت عنوان اسناد خزانه اسلامی با سررسید مشخص مثلا یک سال، به این صورت که مثلا تا یک سال آینده پولت پرداخت می‌شود.پیمانکار می‌تواند تا سررسید مشخص صبر کند و بعد اصل پول خود را دریافت کند و یا می‌تواند اوراق را کمتر از قیمت اصلی که به آن قیمت اسمی می‌گویند در بازار سرمایه به‌ فروش برساند. بدین ترتیب افرادی که این نوع اوراق بهادار را خریداری کردند می‌توانند تا سررسید پرداخت صبر کنند و از طریق مابه تفاوت قیمت اصلی و اسمی سود کنند.

گواهی سپرده: گاه شما پولی را در ازای دریافت سودی در زمان مشخص در بانک به امانت می‌گذارید و بانک در ازای دریافت آن گواهی صادر میکند تحت عنوان گواهی سپرده.

اوراق مشتقه

این اوراق یک نوع از اوراق بهادار هستند که خود به تنهایی ارزشی ندارد و ارزش آن از دارایی یا کالای فیزیکی که معامله شده، گرفته می‌شود.مثلا یک نوع دارایی کالایی مثل زعفران یا ارز و یا...

به بیان ساده‌تر مثلا قراردادی جهت معامله زعفران میان خریدار و فروشنده منعقد می‌شود. این قرارداد همان اوراق مشتقه هستند که بهای اوراق براساس قیمت زعفران تعیین می‌شود.عملکرد این دسته از اوراق بهادار بر اساس تغییر قیمت دارایی مشخص می‌شود.

انواع اوراق مشتقه

این نوع از اوراق بهادار به 4 دسته تقسیم می‌شوند.

قرارداد سلف: قراردادی است بین خریدار و فروشنده که به هنگام عقد قرارداد خریدار ملزم است کل مبلغ قرارداد را به فروشنده پرداخت کند.فروشنده هم متعهد است کالا یا دارایی معامله شده را در زمان مشخص شده (تاریخی در آینده) به خریدار تحویل دهد.این قرارداد غالبا در خارج از بورس انجام می‌شود اما در بورس کالا هم قرارداد سلف وجود دارد.پیش فروش سکه که قبلا توسط بانک مرکزی انجام می‌شد یک نوع قرارداد سلف است.

قرارداد آتی : قرارداد آتی شباهت بسیاری به قرارداد سلف دارد با این تفاوت که این قرارداد فقط در بورس کالا منعقد می‌شود و تحت نظارت کامل سازمان بورس اوراق بهادار است. در این قرارداد مقدار دارایی، قیمت دارایی و همچنین زمان تحویل براساس استانداردهای تعیین شده است. البته وقتی می‌گوییم قرارداد منظور همان توافق طرفینی است که بورس کالا به نوعی امین این توافق محسوب می‌شود و یک قرارداد کاغذی نیست.در این نوع قرارداد نیازی به تسویه کامل قبل از تحویل کالا نیست و طرفین هم خریدار و فروشنده بر سر قیمتی در آینده توافق کرده و مبلغی را به عنوان وجه تضمین نزد بورس کالا قرار می‌دهند.این نوع قرارداد براساس پیش‌بینی طرفین از آینده قیمتی کالا منعقد می‌شود.

قرارداد اختيار معامله: این قرارداد به این صورت است که مثلا شما 1000 سهم از شرکتی را دارید و میخواهید آن را به فردی دیگر بفروشید. منتهی تاریخ تحویل سه ماه آینده خواهد بود. خریدار نمی‌داند سه ماه آینده قیمت سهام آن شرکت چطور خواهد بود.پس برای این‌که معامله انجام شود خریدار مبلغی را به عنوان دریافت حق اختیار (مشخص شده است) به شما پرداخت می‌کند. به این صورت که شما متعهد هستید سهام را سه ماه آینده به خریدار واگذار کنید اما خریدار با توجه به داشتن حق اختیار خرید یا فروش می‌تواند سهام را در تاریخ مورد نظر از شما دریافت کند یا نکند.

قراردادهای معاوضه : قراردادی است که در آن خریدار و فروشنده برای مدت مشخص، دو دارایی یا منافع حاصله از دو دارایی را با کیفیت مشخص به نسبت تعیین شده، معاوضه کنند.این نوع قرارداد یک نوع قرارداد پایاپای است. پس از پایان قرارداد دو دارایی یا منافع این دو دارایی به صاحبان اولیه آنها برمی‌‌‌‌گردد.این قرارداد به صورت غیررسمی (خارج از بورس) انجام می‌‌‌‌گیرند.

سواپ‌ها (swaps): به قراردادهایی که طی آن‌ جریانات نقدی که بر اساس ارزش پایه واحدهای پولی، سهام، نرخ‌های مبادلات، نرخ‌های بهره و دیگر دارایی‌ها پی‌ریزی شده‌اند و پیش از تاریخ آتی مورد معامله قرار می‌گیرند، سواپ گفته می‌شود. این قراردادها هنوز در سیستم اقتصادی کشور ما مورد توجه قرار نگرفته‌اند.

معاملات اوراق مشتقه کجا انجام می‌شوند؟

بورس اوراق بهادار : بازاریست که در آن اوراق بهادار تحت نظر سازمان بورس و اوراق بهادار انجام می‌شود.

بورس کالا‌: همان طور که از نام آن مشخص است بازاریست که در آن یک کالا تحت نظر نهادهای نظارتی و تنظیم‌کننده بازار معامله می‌شود.

بازار خارج از بورس (OTC): این بازار خارج از بورس است و برای معامله فضای متمرکز و فیزیکی وجود ندارد و معامله‌گران از طریق تلفن، ایمیل و ... با هم ارتباط دارند و قوانین آن در مقایسه با بورس قابلیت انعطاف دارد و براساس توافق طرفین منعقد می‌شود.

سایر ابزارهای مالی

اوراق امتیاز تسهیلات مسکن(تسه)
طبق مصوبات شورای پول و اعتبار در سال ۱۳۸۴ مقرر گردید حساب جدیدی تحت عنوان حساب سپرده سرمایه‌گذاری ممتاز در قالب سپرده سرمایه‌گذاری کوتاه مدت عادی در بانک مسکن ایجاد گردد. این حساب علاوه بر اعطای سود کوتاه مدت، دارای امتیاز صدور اوراق گواهی حق تقدم استفاده از تسهیلات مسکن نیز می‌باشد.
در واقع دارندگان حساب سپرده سرمایه‌گذاری ممتاز بانک مسکن می‌توانند پس گذشت زمان مشخصی از تاریخ افتتاح حساب، تسهیلات مسکن را از این بانک دریافت کنند. اما در صورتی که یک فرد تمایلی به استفاده از این تسهیلات نداشته باشند، معاملات اوراق امتیاز تسهیلات مسکن (تسه) این اجازه را به او می‌دهد تا امتیاز خود را تحت عنوان اوراق امتیاز تسهیلات مسکن به فروش برساند. لازم به ذکر است که معاملات این اوراق در بازار فرابورس ایران صورت می‌گیرد.

گواهی سپرده کالایی (سکه طلا)
در سال ۹۳ شورای عالی بورس و اوراق بهادار “گواهی سپرده کالایی” را به عنوان یک ابزار مالی قانونی در بازار اوراق بهادار شناسایی و تصویب نمود. لذا طبق تعریف ” گواهی سپرده کالایی اوراق بهاداری است که نشان‌دهنده مالکیت دارنده آن بر مقدار معینی کالا است. پشتوانه این گواهی قبض انبار استانداردی است که توسط انبارهای مورد تایید بورس صادر می‌شود.”
مهمترین نوع گواهی سپرده کالایی در حال حاضر گواهی سپرده سکه است که معاملات آن در بورس اوراق بهادار نیز انجام می‌شود. هدف از ایجاد این گواهی کاهش ریسک‌های ناشی از خرید و فروش فیزیکی و حمل و نقل سکه است.